ITR भरायचा म्हटलं की अनेकांच्या मनात पहिला प्रश्न येतो— “ITR भरण्यासाठी नेमकी कोणती कागदपत्रे लागतात?”
काही जण लगेच Form 16 शोधायला सुरुवात करतात, तर काही जण थेट Income Tax Portal वर जाऊन ITR भरायला सुरुवात करतात. पण ITR भरताना घाई करण्यापेक्षा आधी आपली Income आणि आवश्यक कागदपत्रे व्यवस्थित तयार ठेवणे जास्त महत्त्वाचे आहे.
ITR भरायला बसण्यापूर्वी Form 16, Form 26AS, AIS, Bank Statement आणि Income ची माहिती एकदा व्यवस्थित तपासून घेणे आवश्यक आहे.
या लेखात आपण ITR भरण्यापूर्वी नेमकी कोणती तयारी करावी, कोणती कागदपत्रे जवळ ठेवावीत आणि कोणत्या सामान्य चुका टाळाव्यात, हे अगदी सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.
ITR भरण्यापूर्वी तयारी का करावी?
समजा तुम्ही ITR भरायला बसलात आणि मध्येच लक्षात आले की Form 16 सापडत नाही, Bank Statement तपासायचे राहिले आहे किंवा FD वर किती Interest मिळाले हे माहीत नाही. अशावेळी ITR भरताना पुन्हा पुन्हा माहिती शोधावी लागते आणि गोंधळ होऊ शकतो.
म्हणून ITR भरायला सुरुवात करण्यापूर्वी आपले उत्पन्न आणि आवश्यक कागदपत्रे एकदा व्यवस्थित तयार करून ठेवणे चांगले.
यामध्ये Form 16, Form 26AS, AIS, Bank Statement, Interest Income, Rent Income, Capital Gains आणि पात्र Deductions यासारखी माहिती तपासणे महत्त्वाचे असते.
छोटी तयारी चेकलिस्ट
☐ Form 16 तयार आहे का?
☐ Form 26AS आणि AIS तपासले का?
☐ Bank Statement जवळ आहे का?
☐ सर्व Income Sources ची माहिती तयार आहे का?
☐ लागू Tax Deductions तपासले आहेत का?
अशी तयारी आधी करून ठेवली तर ITR भरताना माहिती शोधण्यासाठी वारंवार थांबावे लागत नाही आणि चुकीची किंवा एखादी महत्त्वाची माहिती विसरण्याची शक्यता कमी होते.
ITR भरण्यापूर्वी कोणती कागदपत्रे जवळ ठेवावीत?
ITR भरण्यापूर्वी ही कागदपत्रे जवळ ठेवा
ITR भरायला सुरुवात करण्यापूर्वी खालील कागदपत्रे आणि माहिती तयार ठेवणे उपयोगी ठरते:
- Form 16
- Form 26AS
- AIS (Annual Information Statement)
- Bank Statement
- Interest Income ची माहिती
- Rent Income असल्यास त्याची माहिती
- Capital Gains असल्यास संबंधित माहिती
- Tax Deductions साठी आवश्यक कागदपत्रे
- PAN
Form 16 म्हणजे काय?
समजा तुम्ही नोकरी करता आणि तुमच्या पगारातून कंपनीने काही Income Tax कापला आहे. अशावेळी कंपनी तुम्हाला Form 16 देते.
Form 16 म्हणजे नोकरी करणाऱ्या व्यक्तीला त्याच्या पगारातून किती उत्पन्न मिळाले आणि किती Tax कापला गेला, याची माहिती देणारे प्रमाणपत्र.
यामध्ये तुमचा पगार, पगारातून कापलेला Tax आणि इतर संबंधित माहिती दिलेली असते. ITR भरताना ही माहिती उपयोगी पडते.
Form 26AS म्हणजे काय?
Form 26AS म्हणजे तुमच्या PAN शी संबंधित TDS आणि TCS ची माहिती पाहता येणारे Tax Statement.
समजा तुमच्या पगारातून कंपनीने TDS कापला, किंवा बँकेने तुमच्या FD वरील व्याजावर TDS कापला. हा कापलेला Tax सरकारकडे जमा झाल्यानंतर त्याची माहिती Form 26AS मध्ये दिसू शकते.
म्हणून ITR भरताना Form 26AS एकदा तपासणे महत्त्वाचे आहे. त्यामध्ये तुमच्या नावावर कापलेला TDS आणि Tax ची माहिती योग्य आहे का, हे पाहता येते.
उदाहरणार्थ, अमोलच्या पगारातून वर्षभरात ₹10,000 TDS कापला असेल, तर तो TDS Form 26AS मध्ये दिसतो का, हे अमोल ITR भरण्यापूर्वी तपासू शकतो.
AIS म्हणजे काय?
AIS म्हणजे Annual Information Statement. यात तुमच्या उत्पन्न आणि आर्थिक व्यवहारांशी संबंधित विविध माहिती एका ठिकाणी दिसू शकते.
उदाहरणार्थ, तुमच्या बँक खात्यातील Interest, FD वरील Interest, TDS, Shares किंवा Mutual Funds मधील व्यवहार यासारखी माहिती AIS मध्ये दिसू शकते.
समजा अमोलला बँकेच्या FD मधून ₹15,000 Interest मिळाले. ही माहिती AIS मध्ये दिसत आहे का, हे अमोल ITR भरण्यापूर्वी तपासू शकतो.
AIS आणि ITR मधील फरक
AIS मध्ये तुमच्या उत्पन्न आणि व्यवहारांची माहिती दिसते.
ITR मध्ये तुम्ही तुमच्या उत्पन्नाची माहिती सरकारला देता.
उदाहरणार्थ, अमोलला FD वर ₹15,000 Interest मिळाले. ही माहिती AIS मध्ये दिसू शकते. ITR भरताना अमोलने ही माहिती तपासून योग्य असल्यास आपल्या ITR मध्ये दाखवायची असते.
AIS आणि Form 26AS मध्ये काय फरक
| AIS | Form 26AS |
|---|---|
| उत्पन्न आणि आर्थिक व्यवहारांची अधिक माहिती | TDS आणि Tax संबंधित माहिती |
| Interest, Shares, Mutual Funds इत्यादींची माहिती दिसू शकते | कापलेला TDS आणि जमा झालेला Tax दिसू शकतो |
| ITR भरण्यापूर्वी उत्पन्नाची माहिती तपासण्यासाठी उपयोगी | ITR भरण्यापूर्वी TDS तपासण्यासाठी उपयोगी |
थोडक्यात: AIS मध्ये आर्थिक व्यवहारांची अधिक माहिती दिसते, तर Form 26AS मध्ये मुख्यतः TDS आणि Tax संबंधित माहिती दिसते.
Bank Statement का तपासावे?
ITR भरताना आपल्या Bank Account मध्ये वर्षभरात काय काय जमा झाले आहे, हे पाहणे महत्त्वाचे असते.
उदाहरणार्थ, तुमच्या Bank Account मध्ये आलेले Interest किंवा इतर व्यवहार Bank Statement मधून तपासता येतात. FD किंवा इतर गुंतवणुकीवरील उत्पन्नासाठी संबंधित Statement किंवा कागदपत्रेही तपासा.
म्हणून ITR भरण्यापूर्वी Bank Statement एकदा पाहा. त्यातून बँकेकडून मिळालेले Interest किंवा इतर उत्पन्नाची माहिती तपासता येते.
तुमचे सर्व Income Sources आधी तयार करा
ITR भरताना फक्त पगाराची माहिती देणे पुरेसे नसते. तुम्हाला वर्षभरात इतर ठिकाणाहून काही उत्पन्न मिळाले असेल, तर त्याची माहितीही आधी तयार ठेवावी.
उदाहरणार्थ, तुमचे उत्पन्न खालील ठिकाणांहून असू शकते:
- Salary – नोकरीचा पगार
- Bank किंवा FD Interest – बँक किंवा FD वर मिळालेले व्याज
- Rent – घर किंवा दुकानाचे भाडे
- Shares किंवा Mutual Funds – विक्रीतून झालेला Capital Gain/Loss
- इतर उत्पन्न – काही इतर मार्गाने मिळालेले उत्पन्न
Tax Regime निवडण्यापूर्वी काय पाहावे?
ITR भरताना Old Tax Regime आणि New Tax Regime यापैकी लागू पर्यायाची निवड करताना तुमचे उत्पन्न, उपलब्ध Deductions आणि त्या वर्षाचे नियम लक्षात घ्या.
या दोन्ही Tax Regime बद्दलची माहिती आपण Part 1 मध्ये पाहिली आहे. त्यामुळे ITR भरताना Part 1 मधील माहिती एकदा पाहून तुमच्यासाठी लागू असलेला पर्याय तपासा.
टीप: Tax Regime आणि Tax Deductions चे नियम आर्थिक वर्षानुसार बदलू शकतात. ITR भरताना त्या वर्षासाठी लागू असलेले नियम तपासा.
पात्र Deductions ची प्राथमिक माहिती
ITR भरताना काही ठराविक खर्च किंवा गुंतवणुकीवर Tax मध्ये सवलत मिळू शकते. अशा सवलतींना Deductions असे म्हणतात.
उदाहरणार्थ, तुम्ही काही विमा हप्ता भरला असेल, PPF मध्ये पैसे जमा केले असतील किंवा गृहकर्ज घेतले असेल, तर लागू नियमांनुसार त्याचा Tax मध्ये फायदा मिळू शकतो.
मात्र प्रत्येक खर्च किंवा गुंतवणुकीवर Deductions मिळतातच असे नाही. तसेच कोणती Deductions लागू होतील हे तुमच्या Tax Regime आणि त्या वर्षाच्या नियमांवर अवलंबून असते.
म्हणून ITR भरण्यापूर्वी आपल्याला कोणत्या Deductions लागू होऊ शकतात, याची प्राथमिक माहिती घ्या आणि त्यासाठी लागणारी कागदपत्रे तयार ठेवा.
ITR भरताना होणाऱ्या सामान्य चुका
ITR भरताना या सामान्य चुका टाळा
- उत्पन्नाची एखादी माहिती राहून जाणे – Salary सोबत Interest, Rent किंवा इतर उत्पन्नही तपासा.
- Form 16, AIS आणि Form 26AS न तपासणे – यामधील माहिती एकदा पाहा.
- Bank Statement न तपासणे – खात्यात आलेले Interest किंवा इतर उत्पन्न लक्षात आले नाही तर ते राहू शकते.
- चुकीची माहिती भरणे – PAN, Bank Account किंवा उत्पन्नाची रक्कम भरताना काळजी घ्या.
- पात्र Deduction विसरणे – लागू असलेल्या Deductions आणि त्यासाठीची कागदपत्रे तपासा.
- ITR Submit केल्यानंतर Verification विसरणे – ITR दाखल केल्यानंतर आवश्यक असल्यास Verification पूर्ण करा.
निष्कर्ष
ITR भरायला सुरुवात करण्यापूर्वी सर्व आवश्यक माहिती आणि कागदपत्रे तयार ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
Form 16, Form 26AS, AIS, Bank Statement आणि इतर Income Sources एकदा तपासून ठेवल्यास ITR भरताना माहिती शोधण्यात जास्त वेळ जात नाही.
तसेच AIS आणि Form 26AS मधील माहिती तपासा आणि तुमच्या उत्पन्नाची माहिती योग्य आहे का, हे पाहा. लागू असलेल्या Deductions ची कागदपत्रेही जवळ ठेवा.
थोडक्यात, ITR भरण्यापूर्वी थोडी तयारी केली तर ITR भरताना होणाऱ्या चुका कमी करता येतात आणि संपूर्ण प्रक्रिया अधिक सोपी होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
1. ITR भरण्यापूर्वी कोणती कागदपत्रे तयार ठेवावीत?
Form 16, Form 26AS, AIS, Bank Statement आणि उत्पन्नाची आवश्यक माहिती तयार ठेवावी.
2. ITR भरण्यासाठी Form 16 आवश्यक आहे का?
पगारदार व्यक्तीसाठी Form 16 मधील माहिती ITR भरताना उपयोगी पडते.
3. Form 26AS आणि AIS का तपासावे?
तुमच्या नावावर असलेली कर आणि उत्पन्नाशी संबंधित माहिती तपासण्यासाठी दोन्ही पाहणे उपयोगी ठरते.
4. Bank Statement ITR भरण्यापूर्वी का पाहावे?
बँकेतील व्याज किंवा इतर व्यवहारांची माहिती तपासण्यासाठी Bank Statement उपयोगी पडतो.
5. ITR भरण्यापूर्वी उत्पन्नाची माहिती तयार का ठेवावी?
पगार, व्याज, घरभाडे किंवा इतर उत्पन्नाची माहिती राहून जाऊ नये आणि ITR भरताना चूक होऊ नये म्हणून.